1848 թվականի ապրիլի 2-ի վաղ առավոտյան հայ մեծ լուսավորիչ, Երևանի գավառական դպրոցի տեսուչ Խաչատուր Աբովյանը դուրս է եկել տնից և այլևս չի վերադարձել: Սա հայ մեծ գրողի կյանքի ամենից հիշվող դրվագն է և հայ գրականության ամենից մեծ առեղծվածը: Ո՞ւր կարող էր գնալ և ինչպե՞ս անհետանալ իր ժամանակի ամենահայտնի մարդկանցից մեկը: Այս հարցի պատասխանը շատերին է հետաքրքրել, և առաջացել են տարբեր վարկածներ ու տեսություններ, որոնք մինչ օրս էլ շրջանառվում են: Առանձնացրել ենք Խաչատուր Աբովյանի խորհրդավոր անհետացման հիմնական վարկածները, որոնք ինչպես կտեսնեք մեծապես հիմնված են ոչ թե փաստերի, այլ գրողի կերպարի, նրա ստեղծագործության մեջ արծարծվող գաղափարների տարբեր ընկալումների վրա:
1.Հալածանքներով պայմանավորված հեռացում կամ ինքնասպանություն
1848 թ. հունվարի 5-19-ը Աբովյանը մեկնում է Թիֆլիս, հանդիպում կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցու հետ և պաշտոնապես տեղեկանում, որ իրեն է վստահվում Ներսիսյան դպրոցի տեսչի պաշտոնը: Կաթողիկոսի հրավերն ստանալուց հետո, Աբովյանը վերջնական որոշում է կայացնում` տեղափոխվել Թիֆլիս: Արդեն Մարտի 30-ից Աբովյանը սկսում է հանձնել իրեն վստահված պետական գույքը և դրամական միջոցները. «Ապրիլի 2-ի վաղ առավոտյան իր բնակարանից հայտնի չէ ուր է հեռացել և, մինչ սույն պահը, հակառակ ձեռնարկած որոնման բոլոր փորձերի, ոչ մի տեղ նրանից որևէ հետք չի գտնվել: Նա իր տանեցիների ասելով, հեռանալուց երեք օր առաջ ընկել է մտածմունքի մեջ, համարյա թե որևէ սնունդ չի օգտագործել, քիչ է խոսել, չի հանվել և ըստ երևույթին, տառապել է անքնությամբ. հեռանալիս, բացի հագած շորերից, վրան է առել միայն շինելը և ծածկել սովորական գլխարկը»,-ապրիլի 8-ին Երևանի գավառապետը հաղորդում է Թիֆլիս` կաթողիկոսին: Այս նկարագրությունը ենթադրել է տալիս նաև ինքնասպանության մասին:
Ի՞նչն է ստիպել Աբովյանին հեռանալ կամ ինքնասպան լինել. հուսահատությունը, շրջապատի թշնամանքն ու հալածանքները, այլ խորհրդավոր պատճառներ, որոնց մասին այսօր դժվար է դատել: Այս տեսակետը որոշակիորեն զարգանում է Աբովյանին նվիրված գեղարվեստական բնագրերում, մասնավորապես Եղիշե Չարենցի «Դեպի լյառն Մասիս» պոեմում:
Նա դուրս եկավ տնից առավոտվա ծեգին,
Իր ետևից կամաց դուռը փակեց,
Վերջին անգամ նայեց իր տնակին-
Եվ քայլերը ուղղեց դեպի բաղերը:-
Ցուրտ էր:-Արևը դեռ հորիզոնից
Նոր էր փռել աղջամուղջը վաղնջական,
Եվ վաղ առավոտի ծիրանագույն ֆոնին
Հեռվում երևում էր Մասիսը՝ կապույտ շղարշը հագած…
Շատերը մինչ օրս է համոզված են, որ Աբովյանը կորել է Արարատի ձյուներում:
2. Սպանություն
Ըստ մեկ այլ տարածված վարկածի մեծ լուսավորչին սպանել են թուրքերը: Խ. Աբովյանն օգնում է իր թուրք աշակերտներից մեկի մորը, նրան պարտքով գումար տալիս, ինչ օգնում է նրան կորստից փրկել այգին: Երբ վերադառնում է տղայի հայրը, խանդի հողի վրա, կամ ուղղակի չցանկանալով վերադարձնել պարտքը, նա սպանում է Աբովյանին և մարմինը գետը նետում:
3. Գաղտնի աքսոր Սիբիր
Արևմտահայության շրջանակում է գրողի կորստից տասնամյակ անց ծնվում Աբովյանի Սիբիր աքսորի վարկածը: Ըստ այդ վարկածի, Աբովյանը գաղտնի նստեցվել է սև կառք ու տարվել Ռուսաստան: Պատճառը նրա լուսավորչական ու հայրենասիրական գործունեությունն էր: Որոշ վկայություններ կան Սիրբիրում նրան հանդիպելու ու գերեզմանը գտնելու վերաբերյալ:
4. Մասնակցություն հեղափոխական շարժումներին ու ապստամբություններին
Ըստ մեկ այլ վարկածի, Աբովյանը հեռացել է Կովկաս՝ կովկասյան լեռնականների ապստամբություններին մասնակցելու համար:
Ըստ արձակագիր Ակսել Բակունցի ուսումնասիրության, Աբեվյանը գնացել է Ֆրանսիա, այնտեղ ծավալվող հեղափոխություններին մասնակցության համար: